تحلیل تخصصی دکتر اورنگ ایلامی درباره شیوع هانتاویروس، تفاوت سندرمهای ریوی و کلیوی، نرخ مرگومیر در قاره آمریکا و راهکارهای پیشگیری از انتقال ویروس از جوندگان به انسان.
بیماریهای ناشی از هانتاویروس در مقیاس جهانی معمولاً به عنوان عفونتهای نادر شناخته میشوند و برآوردهای آماری نشان میدهد که سالانه بین ۱۰ هزار تا ۱۰۰ هزار مورد ابتلا، عمدتاً در مناطق مختلف آسیا و اروپا، به ثبت میرسد.
با این حال، تحلیلهای بهداشتی و چشماندازهای همهشناسی برای سال ۲۰۲۶ نشاندهنده تغییراتی نگرانکننده و رویدادهایی غیرمنتظره است. دکتر اورنگ ایلامی، فوق تخصص بیماریهای عفونی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در یادداشتی جامع به تشریح وضعیت این ویروس پرداخته و هشدار داد که در می سال ۲۰۲۶، یک خوشه از بیماری شدید تنفسی در یک کشتی کروز شناسایی شد که عامل آن ویروس آندس بود.
در این حادثه، سه مورد مرگ گزارش شد که ریشه اولیه آنها به مواجهه با جوندگان در مناطق روستایی آرژانتین پیش از سفر بازمیگشت، اما نکته حائز اهمیت، وقوع انتقال محدود انسان به انسان در محیط بسته کشتی بود که زنگ خطری برای متخصصان بهداشت جهانی به شمار میرود. در قاره آمریکا نیز آمارهای سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که در ۸ کشور، ۲۹۹ مورد ابتلا و ۵۹ مورد مرگ رخ داده است که نرخ کشندگی تکاندهنده ۲۵.۷ درصد را نشان میدهد.
به ویژه در آرژانتین، افزایش چشمگیر موارد ابتلا به تغییرات اقلیمی و تغییر در کاربری اراضی نسبت داده شده است که باعث جابجایی مخازن طبیعی ویروس یعنی جوندگان شده است. از نظر بالینی، هانتاویروسها دو سندرم اصلی و متمایز را ایجاد میکنند که نرخ مرگومیر آنها متفاوت است. نخست، تب خونریزیدهنده با سندرم کلیوی یا HFRS است که بیشتر در کشورهای آسیایی و اروپایی شایع بوده و نرخ مرگومیر آن بین ۵ تا ۱۵ درصد تخمین زده میشود.
این سندرم که توسط ویروسهای دنیای قدیم ایجاد میشود، باعث اختلال شدید در عملکرد کلیهها، کاهش شدید ادرار یا الیگوری، عوارض خونریزیدهنده و افت فشار خون میشود و در برخی موارد لکههای خونریزی پوستی یا پتشی و خونریزیهای گوارشی در بیمار مشاهده میگردد. در مقابل، سندرم ریوی هانتاویروس یا HPS که در قاره آمریکا توسط ویروسهای دنیای جدید مانند سین نامبره و آندس ایجاد میشود، بسیار مرگبارتر است و نرخ کشندگی آن بین ۲۰ تا ۴۰ درصد متغیر است.
این بیماری با نارسایی سریع ریوی، ادم ریوی غیرکاردیوژنیک و شوک کاردیوژنیک شناخته میشود که بیمار را در مدت کوتاهی به وضعیت بحرانی میبرد. هر دو سندرم پس از یک دوره نهفتگی یک تا ۸ هفتهای، با علائم غیراختصاصی مانند تب، سردرد، درد عضلانی و مشکلات گوارشی شامل تهوع و استفراغ آغاز میشوند که تشخیص اولیه را برای پزشکان دشوار میکند.
در زمینه تشخیص و درمان، شناسایی این بیماری بر اساس تظاهرات بالینی، بررسی دقیق سابقه مواجهه بیمار با محیطهای آلوده و تایید آزمایشگاهی از طریق روشهای سرولوژی برای شناسایی IgM و IgG و همچنین تست RT-PCR صورت میگیرد. متأسفانه در حال حاضر هیچ داروی ضدویروسی اختصاصی یا واکسن تایید شده توسط سازمان FDA برای درمان عفونتهای هانتاویروس وجود ندارد و تنها راه نجات بیمار، مدیریت حمایتی پیشرفته در بخش مراقبتهای ویژه یا ICU است.
این اقدامات شامل تامین اکسیژن، استفاده از ونتیلاسیون مکانیکی، حمایت قلبی با وازوپرسورها و مدیریت دقیق مایعات بدن است. در موارد شدید HPS که با فروپاشی قلبی عروقی همراه است، استفاده از دستگاه ECMO به عنوان یک مداخله حیاتی مطرح است و در HFRS احتمال نیاز به دیالیز موقت کلیوی وجود دارد. اگرچه داروی ریباویرین در برخی موارد استفاده شده اما به عنوان یک استاندارد طلایی درمان شناخته نمیشود.
با این حال، تحقیقات روی آنتیبادیهای مونوکلونال انسانی و واکسنهای DNA برای ویروس آندس امیدوارکننده بوده و نتایج فاز اول کارآزماییهای بالینی نویدبخش پیشرفت در درمان است. مؤثرترین راهکار در مقابله با این ویروس، پیشگیری سختگیرانه است. سازمان بهداشت جهانی اگرچه ریسک جهانی ناشی از حادثه کشتی کروز ۲۰۲۶ را پایین ارزیابی میکند، اما بر لزوم مقاومسازی ساختمانها در برابر ورود جوندگان تاکید دارد.
ایمنسازی مواد غذایی، از بین بردن مکانهای لانهسازی حیوانات در اطراف منازل و مدیریت صحیح زبالهها برای کاهش جمعیت جوندگان حیاتی است. برای افرادی که در مناطق بومی زندگی میکنند یا مسئول نظافت مکانهای آلوده هستند، استفاده از ماسکهای تنفسی با استاندارد N95 یا HEPA و دستکشهای محافظ الزامی است. همچنین توصیه میشود از تکنیکهای تمیز کردن مرطوب استفاده شود تا از معلق شدن ذرات ویروسی در هوا و استنشاق آنها جلوگیری گردد.
در مورد سویه خاص ویروس آندس که قابلیت انتقال محدود انسان به انسان را دارد، رعایت پروتکلهای استاندارد کنترل عفونت در مراکز درمانی ضروری است، هرچند انتقال این ویروس نیازمند تماس بسیار نزدیک و طولانی مدت است و تماسهای معمولی منجر به سرایت نمیشود. در نهایت، رعایت بهداشت محیط و کنترل جوندگان، تنها سد دفاعی مطمئن در برابر این بیماریهای مرگبار است
هانتاویروس سندرم ریوی تب خونریزی دهنده ویروس آندس پیشگیری بهداشتی